Ένας πλανήτης στα πρώτα στάδια της δημιουργίας του ανοίγει ένα κενό στον δίσκο ύλης που περιβάλλει το μητρικό του άστρο, καθώς συγκεντρώνει υλικό. Το φαινόμενο αυτό προσφέρει μια σπάνια ματιά στα αρχικά στάδια του σχηματισμού πλανητών.
Οι πλανήτες γεννιούνται μέσα σε περιστρεφόμενους δίσκους αερίων και σκόνης γύρω από τα άστρα τους, ωστόσο είναι σπάνιο να εντοπιστεί ένας πλανήτης ακριβώς τη στιγμή που σχηματίζεται. Τώρα, μια ομάδα αστρονόμων ανακάλυψε τον νεότερο πλανήτη που έχει εντοπιστεί μέχρι σήμερα: πρόκειται για έναν κόσμο, παρόμοιο με τον Δία, ο οποίος εξακολουθεί να συγκεντρώνει υλικό από τον πρωτοπλανητικό δίσκο μέσα στον οποίο γεννήθηκε.
Σε μια προηγούμενη ραδιοαστρονομική έρευνα είχε εντοπιστεί ένα ίχνος φωτός μέσα σε ένα μεγάλο κενό στον εν λόγω δίσκο, γεγονός που υποδήλωνε την παρουσία πλανήτη. Τώρα, οι αστρονόμοι επανεξέτασαν αυτά τα δεδομένα και συνέλεξαν νέες παρατηρήσεις από το Αστεροσκοπείο W.M. Keck, επιβεβαιώνοντας την ύπαρξη του πλανήτη. Τα αποτελέσματά τους δημοσιεύθηκαν στο τεύχος της 12ης Σεπτεμβρίου του περιοδικού Astrophysical Journal Letters.
Η ερευνητική ομάδα εκτιμά ότι ο πλανήτης, με την ονομασία Elias 2-24b, έχει ηλικία μόλις 1 εκατομμυρίου ετών — το πολύ. Η περιοχή του αστερισμού του Οφιούχου, όπου σχηματίζονται άστρα και όπου βρίσκεται το συγκεκριμένο σύστημα, έχει ηλικία περίπου 1 εκατομμυρίου ετών, αλλά το μητρικό άστρο του Elias 2-24b ενδέχεται να είναι ακόμη νεότερο, με ηλικία που ίσως δεν ξεπερνά τις 400.000 έτη.

W. M. Keck Observatory / Adam Makarenko
Η ανακάλυψη αυτή υποδηλώνει ότι οι πλανήτες μπορούν να σχηματιστούν πολύ νωρίτερα απ’ ό,τι πιστεύαμε μέχρι σήμερα. «Το γεγονός ότι διαθέτουμε αυτό το νέο σύστημα, με έναν επιβεβαιωμένο πλανήτη τόσο μικρής ηλικίας, είναι εξαιρετικά συναρπαστικό», δηλώνει ο Matthew Kenworthy (Αστεροσκοπείο του Leiden, Ολανδία), ο οποίος δεν συμμετείχε στη μελέτη. Οι αμέσως επόμενοι νεότεροι πλανήτες που γνωρίζουν οι αστρονόμοι —αυτοί που εντοπίστηκαν στους δίσκους των συστημάτων PDS 70 και WISPIT 2— έχουν ηλικία περίπου 5 εκατομμυρίων ετών.
«Αυτό το αποτέλεσμα δείχνει ότι ο σχηματισμός γιγάντιων πλανητών μπορεί να βρίσκεται ήδη σε προχωρημένο στάδιο μέσα στο πρώτο εκατομμύριο έτη της εξέλιξης ενός συστήματος», λέει ο Yuhito Shibaike (Πανεπιστήμιο Kagoshima, Ιαπωνία), ο οποίος ηγήθηκε μιας ξεχωριστής μελέτης για το σύστημα PDS 70. Η ανακάλυψη ανοίγει νέες προοπτικές για την κατανόηση των αρχικών σταδίων του σχηματισμού πλανητών.
Κοιτάζοντας στα κενά
Η ανακάλυψη του πλανήτη ήταν το αποτέλεσμα μιας μακρόχρονης προσπάθειας. Το 2017, οι αστρονόμοι εντόπισαν για πρώτη φορά ενδείξεις ύπαρξης πλανήτη, ανακαλύπτοντας μια μεγάλη κοιλότητα στον δίσκο ύλης, χρησιμοποιώντας το τηλεσκόπιο ALMA (Atacama Large Millimeter/submillimeter Array). «Οι θεωρίες για τον σχηματισμό πλανητών προβλέπουν ότι τέτοια κενά δημιουργούνται από πλανήτες που βρίσκονται σε διαδικασία σχηματισμού», εξηγεί ο Andrea Bernardi (Πανεπιστήμιο Diego Portales, Χιλή), μεταπτυχιακός φοιτητής που ηγήθηκε της μελέτης.
Μεταγενέστερες παρατηρήσεις το 2018 και το 2019, μέσω του Αστεροσκοπείου Keck, του ALMA και του Πολύ Μεγάλου Τηλεσκοπίου (VLT), εντόπισαν επίσης μια αμυδρή κουκκίδα φωτός μέσα στον δίσκο. Ωστόσο, οι αστρονόμοι χρειάζονταν επιπλέον παρατηρήσεις, σε μεταγενέστερο χρόνο, για να επιβεβαιώσουν ότι αυτή η κουκκίδα δεν ήταν κάποιο άστρο στο βάθος ή απλώς «θόρυβος» (τυχαία σήματα).
Αξιοποιώντας πρόσθετα δεδομένα από το τηλεσκόπιο Keck το 2020, σε συνδυασμό με όλα τα προηγούμενα στοιχεία και πιο σύγχρονες τεχνικές ανάλυσης, η ερευνητική ομάδα κατάφερε να ταυτοποιήσει με βεβαιότητα ότι το φως προερχόταν από έναν πλανήτη. «Η ανακάλυψη αυτή υπήρξε πραγματικά ένα εγχείρημα μακράς πνοής», αναφέρει το μέλος της ομάδας Lucas Cieza (Πανεπιστήμιο Diego Portales, Χιλή).
Στη συνέχεια, η ομάδα προχώρησε στον χαρακτηρισμό του συστήματος. Διαπίστωσαν ότι ο πλανήτης Elias 2-24b σχηματίζεται σε απόσταση περίπου 55 αστρονομικών μονάδων (au) — απόσταση μεγαλύτερη από αυτή του Πλούτωνα από τον Ήλιο. Επιπλέον, ο πλανήτης κινείται μέσα σε άφθονο υλικό, το οποίο «σπρώχνει» στην πορεία του, δημιουργώντας ένα κενό πλάτους 30 αστρονομικών μονάδων.
Το γεγονός ότι ο πλανήτης είναι ακόμη πολύ νέος διευκολύνει τη μελέτη του, καθώς βρίσκεται σε ενεργή φάση σχηματισμού. «Υλικό πέφτει συνεχώς πάνω στον πλανήτη, με αποτέλεσμα να θερμαίνεται και να εκπέμπει φως», γεγονός που καθιστά τον πλανήτη πιο φωτεινό, εξηγεί ο Kenworthy. Ωστόσο, αυτό σημαίνει ότι το φως αυτό ενδέχεται να μην προέρχεται εξ ολοκλήρου από τον ίδιο τον πλανήτη. Αντιθέτως, ένα μέρος του προέρχεται από το «κουκούλι» αερίου και σκόνης που στροβιλίζεται γύρω από τον πλανήτη, καθώς εκείνος αντλεί ύλη από τον πρωτοπλανητικό δίσκο.
Παρά την ύπαρξη αυτού του κουκουλιού, η ερευνητική ομάδα εκτιμά —με βάση τη φωτεινότητά του— ότι ο Elias 2-24b έχει μάζα περίπου δύο έως τέσσερις φορές μεγαλύτερη από αυτή του Δία, αν και η πραγματική του μάζα ενδέχεται να είναι ακόμη μικρότερη.
Γενναίοι νέοι κόσμοι
Το κενό που έχει ήδη δημιουργήσει ο Elias 2-24b στον δίσκο του αποτελεί ένδειξη ότι σχηματίστηκε μέσω μιας διαδικασίας γνωστής ως «συσσώρευση πυρήνα» (core accretion). Όπως μια χιονόμπαλα που κυλά σε μια πλαγιά, ο πλανήτης συγκεντρώνει ταχύτατα όλο και περισσότερο αέριο καθώς διασχίζει τον δίσκο, αφού προηγουμένως έχει σχηματίσει έναν πυρήνα από βαρέα στοιχεία.
Η πολύ νεαρή ηλικία του πλανήτη προκαλεί έκπληξη. «Πώς είναι δυνατόν ένας πλανήτης να σχηματιστεί τόσο γρήγορα;» αναρωτιέται η Cieza. Οι αστρονόμοι πίστευαν ότι η διαδικασία της συσσώρευσης πυρήνα απαιτεί υπερβολικά πολύ χρόνο για τον σχηματισμό γιγαντιαίων πλανητών, δεδομένου ότι το αέριο σε έναν πρωτοπλανητικό δίσκο διασκορπίζεται έπειτα από μόλις λίγα εκατομμύρια χρόνια — προτού δηλαδή προλάβουν να ολοκληρώσουν τον σχηματισμό τους οι μεγαλύτεροι πλανήτες.
Μέσω του κενού που «ανοίγει» στον δίσκο, ο Elias 2-24b υποδεικνύει ότι ο σχηματισμός μέσω συσσώρευσης πυρήνα είναι εφικτός σε διάστημα μόλις 1 εκατομμυρίου ετών. «Η μεγαλύτερη έκπληξη είναι ότι ο σχηματισμός αυτός συμβαίνει σε πολύ πρώιμο στάδιο», λέει ο Kenworthy, ο οποίος έχει μελετήσει τον δίσκο WISPIT-2. «Αυτό σημαίνει ότι οι πλανήτες δημιουργούνται πολύ γρήγορα — ή, τουλάχιστον, αυτό συμβαίνει στο συγκεκριμένο σύστημα». Στα συστήματα PDS 70 και WISPIT 2 φαίνεται επίσης να σχηματίζονται γρήγορα γιγαντιαίοι πλανήτες, αν και θα χρειαστούν περισσότερες παρατηρήσεις για να διαπιστωθεί αν η περίπτωση του Elias 2-24b —όσον αφορά τον τόσο πρώιμο σχηματισμό του— είναι μοναδική.
«Καθώς πρόκειται για τον πρώτο πλανήτη που παρατηρούμε σε ηλικία μόλις 1 εκατομμυρίου ετών, θα αποτελέσει ένα εξαιρετικό "εργαστήριο" για τη μελέτη της ταχύτητας με την οποία μπορεί να σχηματιστεί ένας πλανήτης μέσω της συσσώρευσης πυρήνα», εξηγεί η Alice Zurlo (από το Πανεπιστήμιο Diego Portales της Χιλής), μέλος της ερευνητικής ομάδας και επιβλέπουσα καθηγήτρια του Bernardi κατά τη διάρκεια της διδακτορικής του διατριβής.
Η παρατήρηση περισσότερων συστημάτων αυτού του είδους θα βοηθήσει να αποκαλυφθούν οι διάφοροι τρόποι με τους οποίους σχηματίζονται οι πλανήτες, καθώς και το χρονικό πλαίσιο αυτών των διαδικασιών. «Ο Elias 2-24b βρίσκεται, προς το παρόν, στα όρια των δυνατοτήτων ανίχνευσης των σημερινών τηλεσκοπίων», αναφέρει ο Bernardi. Το πρόσφατα εκτοξευθέν Διαστημικό Τηλεσκόπιο Nancy Grace Roman θα είναι σε θέση να απεικονίσει απευθείας πλανήτες σε πολύ πρώιμο στάδιο, με μέγεθος αντίστοιχο του Ουρανού ή του Ποσειδώνα. Το επερχόμενο Εξαιρετικά Μεγάλο Τηλεσκόπιο (Extremely Large Telescope - ELT) του ESO θα εξερευνήσει το σύμπαν στο υπέρυθρο φάσμα, επιτρέποντας την ανίχνευση ακόμη μικρότερων κόσμων.
Αυτός ο νεογέννητος κόσμος εξέπληξε τους αστρονόμους, προσφέροντας νέα στοιχεία για το πώς και το πότε σχηματίζονται οι πλανήτες «Φαίνεται πως στους πλανήτες αρέσει να μεγαλώνουν μόλις τους δίνεται η δυνατότητα», λέει ο Kenworthy.
Πηγές
https://skyandtelescope.org/astronomy-news/astronomers-have-spotted-the-youngest-planet-yet/
https://iopscience.iop.org/article/10.3847/2041-8213/ae9bb6
https://skyandtelescope.org/astronomy-news/are-moons-growing-around-exoplanet-pds-70c/